در نظام مالیاتی ایران، وقتی دو یا چند نفر (اعم از اشخاص حقیقی یا ترکیبی از حقیقی و حقوقی) به‌صورت مشترک فعالیت اقتصادی انجام می‌دهند، نحوه گزارش درآمد و محاسبه مالیات با حالت انفرادی متفاوت است. این نوع گزارش‌دهی را اظهارنامه مشارکتی (یا شراکتی) می‌نامند.

این مقاله به شما کمک می‌کند تا:

• دقیقا بفهمید اظهارنامه مشارکتی در چه مواردی الزامی است
• تفاوت آن با اظهارنامه انفرادی و حقوقی را بدانید
• مراحل گام‌به‌گام تنظیم در سامانه tax.gov.ir را یاد بگیرید
• از اشتباهات رایج و پرهزینه جلوگیری کنید
• با مثال‌های واقعی، کاربرد آن را درک کنید

۱. اظهارنامه مشارکتی در اشخاص حقیقی

اگر همه شرکا شخص حقیقی باشند ( دو برادر که با هم مغازه مواد غذایی دارند، یا سه نفر که کارگاه تولیدی کوچک راه‌اندازی کرده‌اند)، نیازی به ارسال اظهارنامه جداگانه برای هر نفر نیست.

• فقط یک اظهارنامه مشارکتی تنظیم و ارسال می‌شود.
• شریک اصلی ( کسی که در سامانه به‌عنوان نماینده ثبت شده یا بیشترین سهم را دارد) مسئول تکمیل و ارسال است.
• درآمد کل فعالیت مشترک (فروش، خدمات و …) منهای هزینه‌های قابل قبول محاسبه می‌شود.
• سود خالص به نسبت سهم‌الشرکه (که در قرارداد شراکت یا توافق‌نامه مشخص شده) بین شرکا تقسیم می‌گردد.
• مالیات هر شریک جداگانه محاسبه می‌شود و معافیت ماده ۱۰۱ (معافیت معیشتی سالانه) برای هر نفر اعمال می‌گردد – اما با محدودیت مهم: حداکثر دو معافیت کامل برای کل مشارکت (حتی اگر شرکا ۱۰ نفر باشند).

مثال عملی: سه نفر با سهم‌الشرکه ۴۰٪، ۳۰٪ و ۳۰٪، سود خالص ۶۰۰ میلیون تومان دارند.

• حداکثر دو معافیت کامل (مبلغ معافیت سال ۱۴۰۴ حدود ۱ میلیارد ریال یا بیشتر – بسته به بخشنامه سالانه) اعمال می‌شود و به‌طور مساوی بین دو نفر تقسیم می‌گردد (یا طبق توافق).
• باقی‌مانده سود هر نفر مشمول نرخ پلکانی ماده ۱۳۱ می‌شود. اگر شراکت با همسر باشد، زوج در حکم یک شریک تلقی شده و فقط یک معافیت می‌گیرند.

مهلت ارسال (عملکرد ۱۴۰۳ در سال ۱۴۰۴): مهلت اولیه تا پایان خرداد ۱۴۰۴ بود، اما طبق بخشنامه‌های سازمان امور مالیاتی، اغلب تا ۳۱ شهریور ۱۴۰۴ تمدید شد (رویه مشابه سال‌های قبل). همیشه تاریخ دقیق را در پیشخوان مودیان چک کنید.

۲. وقتی حداقل یکی از شرکا شخص حقوقی است

در این حالت اظهارنامه مشارکتی اشخاص حقیقی قابل استفاده نیست:

• شخص حقوقی (شرکت با مسئولیت محدود، سهامی خاص و …) سهم درآمد خود را در اظهارنامه عملکرد حقوقی (با مهلت معمولا ۴ ماه پس از پایان سال مالی شرکت) اظهار می‌کند.
• هر شخص حقیقی شریک هم باید اظهارنامه انفرادی جداگانه ارسال کند و سهم سود خود را (پس از کسر هزینه‌ها) گزارش دهد.

نکته مهم: اگر فعالیت مشترک به‌صورت شرکت رسمی ثبت شده باشد، کل فعالیت تحت اظهارنامه حقوقی قرار می‌گیرد و دیگر مشارکتی نیست.

۳. مراحل تنظیم اظهارنامه مشارکتی در سامانه tax.gov.ir

۱. پیش‌نیاز: شریک اصلی باید قبلا در سامانه ثبت‌نام الکترونیکی (tax.gov.ir) ثبت‌نام کرده و پرونده مالیاتی داشته باشد. ۲. ورود به پیشخوان مودیان → بخش خدمات الکترونیکی → اظهارنامه عملکرد اشخاص حقیقی. ۳. در ابتدای فرم، گزینه مشارکتی را انتخاب کنید (بلی). ۴. اطلاعات شریک اصلی (کد ملی) را وارد کنید و نوع شراکت را مشخص نمایید:

• اختیاری (قرارداد شراکت معمولی)
• قهری (مثل ارث یا وراثت) ۵. اطلاعات کلیه شرکا را دقیق وارد کنید:
• کد ملی
• نام و نام خانوادگی
• درصد سهم‌الشرکه (باید جمعا ۱۰۰٪ شود)
• درصد سود و زیان (اگر متفاوت از سهم‌الشرکه باشد)
• اگر شراکت با همسر: کد ملی همسر را وارد کنید تا سیستم زوج را به‌عنوان یک واحد تشخیص دهد. ۶. بخش‌های اصلی اظهارنامه را تکمیل کنید (مشابه انفرادی):
• درآمدهای مشمول (فروش، خدمات، …)
• هزینه‌های قابل قبول (اجاره، حقوق، مواد اولیه، استهلاک و …)
• دارایی‌ها و بدهی‌ها (برای محاسبه دقیق سود) ۷. سیستم به‌طور خودکار:
• سود خالص را محاسبه می‌کند
• سود را به نسبت سهم‌الشرکه تقسیم می‌نماید
• حداکثر دو معافیت ماده ۱۰۱ را اعمال می‌کند (مبلغ معافیت به‌طور مساوی تقسیم می‌شود) ۸. پیش‌نمایش بگیرید، خطاها را رفع کنید، سپس ارسال نهایی کنید و رسید را ذخیره نمایید.

نکته عملی: قبل از ارسال، حتما صورت معاملات فصلی کل فعالیت مشترک را ارسال کرده باشید؛ چون عدم ارسال آن می‌تواند باعث رد اظهارنامه یا جریمه شود.

۴. نکات کلیدی برای جلوگیری از اشتباهات رایج

•  عدم درج دقیق سهم‌الشرکه → منجر به اختلاف بین شرکا، محاسبه اشتباه مالیات و حتی برگ تشخیص علی‌الرأس می‌شود.
•  انتخاب اشتباه نوع شراکت (اختیاری به جای قهری) → باعث مشکلات در وراثت یا رسیدگی بعدی می‌گردد.
• : تصور اینکه بیش از دو نفر می‌توانند معافیت کامل بگیرند → خیر؛ حداکثر دو معافیت (تقسیم مساوی بین دو نفر منتخب).
•  فراموش کردن ارسال صورت معاملات فصلی → جریمه سنگین (تا ۱٪ مبلغ معاملات).
•  اگر اظهارنامه به‌موقع ارسال شود، از معافیت ماده ۱۰۱ بهره‌مند می‌شوید (شرط اصلی: تسلیم به‌موقع).
• در شراکت بیش از ۳–۴ نفر: حتما قرارداد شراکت مکتوب داشته باشید و سهم‌الشرکه را شفاف کنید.

 مقایسه اظهارنامه مشارکتی

سخن پایانی

اظهارنامه مشارکتی یکی از پیچیده‌ترین بخش‌های مالیات عملکرد اشخاص حقیقی است؛ چون ترکیبی از محاسبات مشترک، تقسیم سود، محدودیت معافیت‌ها و هماهنگی بین شرکا را در بر می‌گیرد. یک اشتباه کوچک (مثل درج نادرست درصد سهم‌الشرکه یا فراموشی نوع شراکت قهری) می‌تواند منجر به جریمه تأخیر، مالیات اضافی چند ده میلیونی، اختلاف حقوقی بین شرکا یا حتی ابطال معافیت شود.

سوالات متداول

۱. پس از ارسال اظهارنامه مشارکتی، هر شریک باید اظهارنامه انفرادی هم بفرستد؟

خیر؛ اگر همه شرکا حقیقی باشند، یک اظهارنامه کافی است و سازمان سود هر نفر را جداگانه محاسبه و برگ تشخیص صادر می‌کند.

۲. در شراکت با همسر، آیا دو معافیت کامل می‌گیریم؟

خیر؛ زوج در حکم یک شریک تلقی شده و فقط یک معافیت دریافت می‌کنند.

۳. اگر یکی از شرکا فوت کند، چه باید کرد؟

شراکت قهری می‌شود. ورثه باید نوع شراکت را «قهری» انتخاب کنند، سهم متوفی را اظهار نمایند و معافیت سهم متوفی به‌طور مساوی بین ورثه تقسیم می‌گردد.

۴. آیا می‌توان اظهارنامه مشارکتی را پس از ارسال اصلاح کرد؟

بله؛ تا قبل از رسیدگی یا صدور برگ قطعی، از گزینه «اصلاح اظهارنامه» در سامانه استفاده کنید (معمولا تا چند ماه فرصت دارید).

۵. مهلت دقیق عملکرد ۱۴۰۴ (سال ۱۴۰۵) چه زمانی است؟

مهلت اولیه پایان خرداد ۱۴۰۵، اما معمولا تا شهریور یا مهر تمدید می‌شود. حتما بخشنامه‌های جدید را در tax.gov.ir چک کنید.

۶. در شراکت ۵ نفره، دقیقا چگونه معافیت اعمال می‌شود؟

حداکثر دو معافیت کامل (مبلغ سالانه ماده ۱۰۱) به‌طور مساوی بین دو نفر منتخب تقسیم می‌شود؛ سه نفر دیگر معمولاً معافیت ندارند.

۷. صورت معاملات فصلی در حالت مشارکتی چگونه است؟

الزامی است؛ کل معاملات فعالیت مشترک باید در صورت معاملات فصلی شریک اصلی یا نماینده ارسال شود.

۸. اگر شریک جدیدی اضافه شود یا یکی خارج شود، چه کنیم؟

باید درخواست تغییر/حذف شریک در سامانه ثبت‌نام الکترونیکی بدهید تا پرونده مشارکتی به‌روزرسانی شود.