آیا تا به حال با موقعیتی ناگهانی روبه‌رو شده‌اید که مجبور باشید فوراً محل کار خود را ترک کنید، اما ندانید چه حقوق قانونی‌ای دارید؟ مرخصی اضطراری یکی از مهم‌ترین حقوق پیش‌بینی‌شده در قانون کار است که به کارگران و کارکنان کمک می‌کند در شرایط خاص و غیرقابل‌پیش‌بینی، بدون نگرانی از کسر حقوق یا مزایا، به امور ضروری شخصی خود رسیدگی کنند.

در این مطلب از سایت تدبیر  به‌صورت کامل بررسی می‌کنیم مرخصی اضطراری چیست، به چه مواردی تعلق می‌گیرد، چه تفاوتی با سایر انواع مرخصی دارد و شرایط استفاده از آن برای کارگران، فرهنگیان و کارمندان دولت چگونه است.

مرخصی اضطراری در قانون کار چیست؟

مطابق با ماده ۷۳ قانون کار، هر کارگر در صورت بروز شرایط خاص و پیش‌بینی‌نشده، مانند ازدواج دائم یا فوت بستگان نزدیک، حق استفاده از ۳ روز مرخصی‌اضطراری با حقوق را دارد. هدف قانون‌گذار از پیش‌بینی این نوع مرخصی، حمایت از نیروی کار در موقعیت‌هایی است که امکان برنامه‌ریزی قبلی وجود ندارد و غیبت فوری از محل کار اجتناب‌ناپذیر است.

مهم‌ترین قوانین مرخصی‌اضطراری

• مرخصی اضطراری کاملا مستقل از مرخصی استحقاقی سالانه است و از آن کسر نمی‌شود.
• در طول ۳ روز مرخصی اضطراری، حقوق، بیمه و مزایای شغلی به‌طور کامل پرداخت می‌شود.
• این مرخصی قابل ذخیره یا انتقال به زمان دیگر نیست و باید هم‌زمان با وقوع رویداد استفاده شود.
• استفاده از مرخصی اضطراری نیازمند ارائه مدارک معتبر مرتبط با رویداد است.

مرخصی‌اضطراری به چه مواردی تعلق می‌گیرد؟

بر اساس ماده ۷۳ قانون کار، مرخصی اضطراری فقط در موارد مشخص زیر قابل استفاده است:

۱. ازدواج دائم

• این مرخصی تنها برای ازدواج اول و دائم قابل استفاده است.
• ازدواج موقت مشمول مرخصی اضطراری نمی‌شود.
• ارائه سند رسمی ازدواج الزامی است.

۲. فوت بستگان نزدیک

در صورت فوت هر یک از افراد زیر، کارگر می‌تواند از مرخصی اضطراری استفاده کند:

• همسر
• پدر
• مادر
• فرزند (شامل فرزندخوانده قانونی)

ارائه گواهی فوت برای ثبت مرخصی ضروری است.

نکته مهم: مدت مرخصی اضطراری باید بلافاصله پس از وقوع رویداد استفاده شود؛ برای مثال در صورت فوت، معمولا از روز خاکسپاری محاسبه می‌شود.

درباره مرخصی فوت در این مقاله بخوانید.

تفاوت مرخصی اضطراری با سایر مرخصی‌ها

شناخت تفاوت مرخصی اضطراری با سایر انواع مرخصی، به کارکنان و کارفرمایان کمک می‌کند از حقوق و تعهدات قانونی خود آگاه باشند.

مرخصی اضطراری فرهنگیان

مرخصی اضطراری فرهنگیان برای شرایطی در نظر گرفته شده است که معلم یا کارمند آموزشی به دلیل یک اتفاق غیرمنتظره، ناچار به ترک فوری محل کار باشد. این نوع مرخصی معمولاً کوتاه‌مدت است و بسته به شرایط فرد و تشخیص مدیریت، مدت آن تعیین می‌شود.

در چنین مواقعی، فرهنگیان باید در اسرع وقت با ارائه مدارک مستند و تکمیل فرم مربوطه، درخواست خود را به مدیریت مدرسه یا اداره آموزش‌وپرورش ارائه دهند.

نکته: تأیید نهایی و تعیین مدت مرخصی اضطراری فرهنگیان بر عهده مدیریت یا اداره مربوطه است.

مرخصی اضطراری کارمندان دولت

طبق ماده ۸۹ قانون مدیریت خدمات کشوری، کارمندان دولت نیز در صورت ازدواج دائم یا فوت همسر، پدر، مادر یا فرزند، از حق ۳ روز مرخصی اضطراری با حقوق کامل برخوردار هستند.

ویژگی‌های مرخصی اضطراری کارمندان دولت:

• مستقل از مرخصی استحقاقی سالانه محاسبه می‌شود.
• تأثیری بر ارتقای شغلی، امتیازات اداری یا ذخیره مرخصی ندارد.
• نیازمند ارائه مدارک معتبر (سند ازدواج یا گواهی فوت) به واحد منابع انسانی است.
• ثبت درخواست معمولاً از طریق سامانه‌های اداری مانند «کارمند ایران» انجام می‌شود.

پرسش‌های متداول

1.مرخصی اضطراری چند روز است؟

بر اساس ماده ۷۳ قانون کار، مرخصی اضطراری ۳ روز کامل با حقوق است و فقط در موارد مشخص قانونی قابل استفاده است.

2.آیا مرخصی اضطراری جزو مرخصی استحقاقی محسوب می‌شود؟

خیر. مرخصی اضطراری کاملاً جدا از مرخصی استحقاقی سالانه است و استفاده از آن باعث کسر از مانده مرخصی سالانه نمی‌شود.

3.آیا برای استفاده از مرخصی اضطراری نیاز به موافقت کارفرما است؟

خیر. مرخصی اضطراری یک حق قانونی برای کارگر محسوب می‌شود و کارفرما نمی‌تواند مانع استفاده از آن شود؛ البته ارائه مدارک معتبر الزامی است.

4.اگر کارفرما با مرخصی اضطراری مخالفت کند، چه باید کرد؟

در این شرایط، کارگر می‌تواند موضوع را از طریق اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی پیگیری کند. عدم ثبت مرخصی اضطراری تخلف محسوب می‌شود.

5.آیا مرخصی اضطراری شامل کارگران قراردادی و موقت می‌شود؟

بله. نوع قرارداد (دائم، موقت یا پیمانی) تأثیری در تعلق مرخصی اضطراری ندارد و همه کارگران مشمول قانون کار از این حق برخوردارند.

6.آیا امکان استفاده ساعتی از مرخصی اضطراری وجود دارد؟

خیر. مرخصی اضطراری فقط به‌صورت روز کامل محاسبه می‌شود و استفاده ساعتی یا تجمیع آن امکان‌پذیر نیست.

7.مرخصی اضطراری در چه زمانی باید استفاده شود؟

این مرخصی باید هم‌زمان یا بلافاصله پس از وقوع رویداد استفاده شود و امکان انتقال آن به تاریخ‌های بعدی وجود ندارد.

8.آیا ازدواج دوم هم شامل مرخصی اضطراری می‌شود؟

خیر. مرخصی اضطراری فقط برای ازدواج اول و دائم پیش‌بینی شده است و ازدواج دوم یا ازدواج موقت را شامل نمی‌شود.

نقش واحد منابع انسانی در مدیریت مرخصی‌اضطراری

در سازمان‌ها و شرکت‌ها، واحد منابع انسانی نقش کلیدی در ثبت، کنترل و اجرای صحیح مرخصی‌اضطراری دارد. تنظیم دستورالعمل داخلی، اطلاع‌رسانی شفاف به کارکنان و ثبت دقیق مرخصی‌ها در سیستم حضور و غیاب، از بروز اختلاف میان کارگر و کارفرما جلوگیری می‌کند.

سازمان‌هایی که از مشاوره تخصصی منابع انسانی استفاده می‌کنند، معمولاً با چالش‌های کمتری در اجرای قوانین کار، از جمله مرخصی اضطراری، مواجه می‌شوند.

جمع‌بندی

مرخصی اضطراری یکی از حقوق مهم و غیرقابل‌انکار کارکنان است که مطابق ماده ۷۳ قانون کار، به مدت ۳ روز و با حقوق کامل فقط در موارد ازدواج دائم یا فوت بستگان نزدیک تعلق می‌گیرد. این مرخصی مستقل از مرخصی استحقاقی بوده، قابل ذخیره‌سازی نیست و باید هم‌زمان با وقوع رویداد استفاده شود.

آگاهی از جزئیات قانونی مرخصی اضطراری، هم برای کارکنان و هم برای کارفرمایان ضروری است؛ زیرا اجرای صحیح آن، علاوه بر رعایت قانون، موجب افزایش اعتماد، رضایت شغلی و نظم سازمانی می‌شود. مجموعه تدبیر با ارائه خدمات تخصصی در حوزه قوانین کار و مدیریت منابع انسانی، می‌تواند همراه مطمئنی برای سازمان‌ها و کسب‌وکارها در این مسیر باشد.